close

  • Być wiernym Ojczyźnie mej, Rzeczypospolitej Polskiej

     

  • O ŁOTWIE

  • Łotwa jest republiką konstytucyjną o ustroju parlamentarno gabinetowym. Jej powierzchnia jest blisko pięciokrotnie mniejsza od powierzchni Polski i wynosi 64 559 km⊃2;. Niemal 70% granic lądowych RŁ stanowią granice z krajami UE. Łotwa sąsiaduje z Estonią, Litwą, Białorusią oraz Rosją. Zamieszkuje ją 2,06 mln osób. Łotysze stanowią 59,3% społeczeństwa, pozostałe grupy to Rosjanie (27,8%), Białorusini (3,6%), Ukraińcy (2,5%), Polacy (2,4%), Litwini (1,3%) oraz inne narodowości (2,9%). Tzw. nieobywatele stanowią 15,26% mieszkańców, są to głownie Rosjanie. Wprawdzie procentowy udział ludności łotewskiej wzrósł na przestrzeni ostatnich 15 lat do poziomu niespełna 60%, natomiast nadal w głównych ośrodkach miejskich (Ryga, Liepaja, Daugavpils) przeważa ludność rosyjskojęzyczna. Liczba ludności na Łotwie sukcesywnie spada od 1995 roku. Jest to wynik znacznego ujemnego przyrostu naturalnego w kraju, a także szczególnie silnej w ostatnich latach emigracji zarobkowej. 

    Łotwa podzielona jest historycznie na 4 krainy: Vidzeme (hist. tzw. Inflanty Szwedzkie), Latgale (hist. od 1561r. do I rozbioru Polski - Inflanty Polskie), Kurzeme (hist. Kurlandia - lenno Księstwa Kurlandii i Semigalii) oraz Zemgale (hist. Semigalia - wchodziła w skład ww. Księstwa Kurlandzkiego). Główne ośrodki życia społeczno-gospodarczego oraz kulturalnego obecnie stanowią: Kurzeme (Liepaja, Ventspils), Vidzeme (Valmiera, Cesis), Zamgale (Jelgava, Bauska), Latgale (Daugavpils, Rezekne). Ilość miast ogółem: 77, w tym powyżej 100 000 mieszkańców - 2 (Ryga - 710 585 i Daugavpils - 104 314). Językiem urzędowym jest język łotewski. Inne najczęściej używane języki to: rosyjski, angielski, białoruski, ukraiński.

    Najliczniejszą grupę wyznaniową stanowią luteranie (gł. Łotysze). Kwestie wyznaniowe nie są jednak dominantą życia społecznego.

    Łotwa jest członkiem: UE, NATO, ONZ, Rady Europy, WHO, OBWE. Jednostką monetarną od 1 stycznia 2014 roku jest Euro.

     

    Powierzchnia:

    64 559 km⊃2;

    Grunty rolnicze

    24 431 km⊃2;

    Lesistość

    45,5% (29 382 km⊃2;)

     

    Długość granic

    1 713 km., w tym:

    Granica lądowa

    1 215 km., w tym:

    z Estonią

    339 km

    z Rosją

    282 km

    z Litwą

    453 km

    z Białorusią

    141 km

    Długość linii brzegowej:

    498 km

     

    Ilość miast: 77, w tym powyżej 100 000 mieszkańców - 2.

     

    Liczba ludności w największych miastach Łotwy:

     

    Ryga (stolica)

     

    710 585

    Daugavpils

    104 314

    Liepaja

    84 448

    Jelgava

    65 096

    Jurmala

    55 877

    Ventspils

    42 859

    Rezekne

    35 370


    Język urzędowy: łotewski


    Inne najczęściej używane języki obce:

    • rosyjski
    • angielski
    • niemiecki

    Główne wyznania religijne:

    • luteranizm
    • katolicyzm
    • prawosławie

    Rys historyczny

     

    Około 3 tys. lat temu tereny dzisiejszej Łotwy zamieszkiwały plemiona fińskie, ale dopiero w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia przed naszą erą, uformowała się kultura bałtyckich i ugrofińskich plemion.

    W XII wieku naszej ery, tereny te zamieszkiwały pogańskie plemiona łotewskie, czczące siły natury pod postacią licznych bogów, oraz poświęcone im święte dęby i lipy. Czczono też pamięć legendarnych bohaterów, takich jak Laczplesis, który dusił niedźwiedzie i walczył z Czarnym Rycerzem - alegorią Niemca.

    W XII wieku na tereny zamieszkałe przez plemiona łotewskie zaczęli najeżdżać Niemcy, z którymi toczyły one zacięte walki o utrzymanie niezależności, co się niestety nie udało.

    W 1201 roku założone zostało miasto Ryga.

    W 1202 roku powstał zakon Kawalerów Mieczowych, który opanował te tereny i ściągał osadników niemieckich.

    W drugiej połowie XIII wieku najeźdźcy utworzyli państwo Livonię na terytorium obecnej Łotwy i Estonii. W roku 1282 Ryga została przyjęta w poczet miast hanzeatyckich.

    W połowie XVI wieku Rosja rozpoczęła walki o wybrzeże bałtyckie. Zakon, który był zbyt słaby, aby stawić czoła wojskom rosyjskim, zawarł sojusz z państwem polsko-litewskim.

    W roku 1561 Zakon Kawalerów Mieczowych został rozwiązany, a Livonia dostała się pod panowanie Zygmunta Augusta, który zapewnił jej mieszkańcom swobodę religijną oraz szereg przywilejów. Livonia została oddana Polsce aktem dobrowolnym. Ostatni mistrz zakonu, Gerhard Kettler otrzymał w rekompensacie Kurlandię i Semigalię jako lenna Polski.

    W 1600 roku rozpoczęła się wojna polsko-szwedzka trwająca 30 lat. W 1605 roku w bitwie pod Kircholmem (dzisiaj Salaspils koło Rygi) czterotysięczne wojska polsko-litewsko-kurlandzkie pod dowództwem Jana Chodkiewicza rozgromiły jedenastotysięczną armię dowodzoną przez króla Szwecji Karola IX, który zmuszony był uciec z pola walki.

    W 1621 roku jego następca, Gustaw II Adolf zajął Rygę, a w 1629 r. Altmarkt (Stary Targ). Zawarto rozejm, na mocy którego Polska utraciła Liwlandię, zachowując Łatgalię, a Księstwo Kurlandii pozostało lennem Polski aż do czasu włączenia go do Rosji (1795r.)

    Łatgalia, najściślej związana z polską kulturą i językiem, należała do Polski do 1772 roku.

    Stefan Batory był pierwszym koronowanym władcą na Łotwie. Za jego czasów sprowadzono Jezuitów, którzy zakładali szkoły i kolegia. Rezydujący wówczas na zamku ryskim król nadał Rydze przywilej, na mocy którego chłopi pańszczyźniani, samowolnie opuszczający swych właścicieli, mogli po 2 latach pobytu w tym mieście uzyskać wolność osobistą i zająć się handlem lub rzemiosłem. Od tego momentu w Rydze zaczęli się osiedlać Łotysze, wcześniej bowiem było to miasto zamieszkałe głównie przez Niemców.

    Szwecja, po długotrwałej wojnie z Polską o Łotwę, straciła zdobyte nie tak dawno tereny Łotwy na rzecz Rosji, a wojska cara Piotra Wielkiego wkroczyły do Rygi w 1710 roku.

    Pod koniec XIX wieku zaczął się organizować narodowy ruch łotewski. Zaczęły się ukazywać łotewskie czasopisma i książki oraz tworzyć stowarzyszenia. Rosjanie początkowo popierali ruch łotewski, który potrzebny im był dla osłabienia żywiołu niemieckiego. Osiągnąwszy ten cel zaczęli tłumić dążenia wolnościowe Łotyszy.

    Przewaga pierwiastka niemieckiego na gruncie kultury została przełamana przez Aleksandra III, ale pozostała jeszcze w sferze gospodarczej. Nabrała tempa rusyfikacja i licznie zaczęli na Łotwę napływać Rosjanie.

    Rewolucja 1905 roku skierowana była zarówno przeciwko państwu rosyjskiemu, jak i szlachcie niemieckiej. Kiedy zaczęto głosić hasła autonomii łotewskiej z łotewskim językiem urzędowym, władze rosyjskie zastosowały krwawe represje, posługując się wojskiem z oficerami pochodzącymi głównie ze szlachty niemiecko-bałtyckiej. Rewolucja została stłumiona, ale jej efektem były pewne zdobycze, takie jak: akt tolerancji religijnej oraz zezwolenie na zakładanie szkół prywatnych z ojczystym językiem wykładowym.

    Zniesiono zakaz drukowania w Łatgalii pism i książek w języku miejscowym.

    Wybuch I wojny światowej przyspieszył działania integracyjne społeczeństwa łotewskiego, a 18 listopada 1918 roku Łotwa ogłosiła niepodległość narodową. Władze polskie pomagały swojemu sąsiadowi w utrzymaniu niepodległości - armia łotewska otrzymała w darze broń i amunicję, a na początku stycznia 1920 roku w Łatgalii rozpoczęła się ofensywa przeciwko wojskom bolszewickim, zakończona wyzwoleniem Łatgalii.

    W ofensywie tej, dowodzonej przez Edwarda Rydza Śmigłego brało udział 30 tys. żołnierzy polskich i 10 tys. żołnierzy łotewskich. Jedynie Polska zaoferowała Łotwie wszelką pomoc bez stawiania warunków. Społeczność międzynarodowa uznała nowe państwo 26 stycznia 1921 r., a dziewięć miesięcy później Łotwa została przyjęta do Ligi Narodów.

    Pakt Ribbentrop-Mołotow oddał Łotwę w radziecką sferę wpływów i 17 czerwca 1940 roku wojska radzieckie zajęły terytorium Łotwy. Po II wojnie światowej Łotwa została republiką ZSRR.

    W latach 80-tych ‘perestrojka' zainicjowana przez Michaiła Gorbaczowa miała wpływ na sytuację Łotwy, gdzie rozpoczął się szeroki ruch społeczny, zmierzający do przywrócenia niepodległości. 4.05.1990 r. Rada Najwyższa Łotewskiej SSR ogłosiła deklarację o niezależności, 21 sierpnia 1991 r. parlament łotewski ogłosił niepodległość i suwerenność państwa łotewskiego, a we wrześniu 1991 roku Związek Radziecki ogłosił uznanie niepodległości państwa łotewskiego

    Zgodnie z reaktywowaną w lipcu 1993 r. konstytucją łotewską z 1922 r., głową państwa jest prezydent wybierany przez parlament na 4 lata, a organem władzy ustawodawczej - jednoizbowy sejm (saeima) składający się ze 100 posłów wybieranych w wyborach powszechnych. Władzę wykonawczą sprawuje rząd powoływany przez sejm. Na czele rządu stoi premier desygnowany przez prezydenta.


    Warunki naturalne

     

    Powierzchnia nizinna o rzeźbie polodowcowej; liczne wzniesienia morenowe; w zachodniej części Wysoczyzna Kurlandzka (wys. do 184 m), we wschodniej Pojezierze Inflanckie (311 m) często dzielone na Pojezierze Widzemskie i Pojezierze Łatgalskie; nadmorskie niziny z wydmami (do 20-40 m). Największe rzeki: dolny bieg Dźwiny (dł. 367 km) z dopływami (Dubna, Ewikszta i Ogre), Lelupa, Gauja oraz dolny bieg Windawy (178 km); ok. 3000 jezior (1/6 pow. kraju), największe: Łubań (90 km2) i Raźno (53,5 km2), najgłębsze - Ruszona (do 30 m).

    Klimat umiarkowany ciepły, przejściowy między morskim i kontynentalnym; średnia temperatura w styczniu od -2°C na wybrzeżu do -7°C na wschodzie, w lipcu 16-18°C; absolutne minimum wynosi ok. -31°C, maksimum 35°C; roczna suma opadów od 550-600 mm na wybrzeżu i nizinach do 700-800 mm na wysoczyznach; większość opadów od lipca do listopada. Przeważają gleby darniowo-bielicowe i bagienne. Łotwa leży w strefie lasów mieszanych; na ubogich glebach piaszczystych rosną bory sosnowe z sosną zwyczajną, na żyźniejszych - lasy świerkowe ze świerkiem pospolitym, niekiedy ze znacznym udziałem drzew liściastych; lesistość kraju wynosi 47,4%; torfowiska (gł. wysokie) zajmują ok. 10% pow.; 3 parki narodowe: Gaujas w dorzeczu rzeki Gauja (92,4 tys. ha, utworzony 1973), Kemeru (na wybrzeżu Zatoki Ryskiej, 42,8 tys. ha), Slitere (Slīteres, klif Morza Bałtyckiego, 15,0 tys. ha); ważniejsze rezerwaty przyrody: wyspy Moricsala z częścią jeziora Usmas (Moricsalas, założony 1912), bagna Teici (Teiču) oraz wrzosowiska Grini; tereny chronione obejmują łącznie 1015,6 tys. ha.


    Polonia i Polacy

     

    W 2. poł. XVI w., po włączeniu wschodniej części Łotwy do Polski, została zapoczątkowana polska kolonizacja, misyjna działalność Kościoła rzymskokatolickiego; nastąpiła polonizacja szlachty inflanckiej i kurlandzkiej. W okresie rozbiorów Polacy łot. aktywnie uczestniczyli w polskich powstaniach narodowych; pielęgnowali tradycje narodowe. W 1918 po uzyskaniu niepodległości przez Łotwę Polacy łot. zostali uznani za ludność autochtoniczną, uzyskali status mniejszości narodowej; ich liczbę statystyki pol. szacowały na ponad 100 tys. (1930); gł. ośrodki: Latgalia (60 tys.), lewobrzeżna Kurlandia i Semigalia (30 tys.), Ryga (16 tys.), Lipawa (8 tys.), Mitawa (5 tys.). W 1922 utworzono Związek Polaków na Łotwie z siedzibą w Dyneburgu (ob. Daugavpils); aktywnie działały organizacje młodzieżowe (m.in. harcerstwo), katolickie, m.in. Pol. Akcja Katolicka; dobrze było zorganizowane szkolnictwo (1922-30): 3 gimnazja, 35 szkół podstawowych; ponad 15 bibliotek; ukazywała się prasa polska: tygodnik „Głos Polski", „Ilustrowany Tygodnik Polski", „Dzwon", „Nasze Życie"; polskie tradycje religijne pielęgnował Kościół katolicki. W Rydze na politechnice licznie studiowali Polacy, a na uniwersytetach wykładali polscy profesorowie, m.in. polonista profesor S. Kolbuszewski. W 1930-31 nastąpił regres w stosunkach polsko-łotewskich; władze łotewskie m.in. zawiesiły działalność Związku Polaków na Łotwie, zamknięto część szkół polskich; akcje przeciw polskim wpływom kulturowym i społecznym nasiliły się po 1934. W 1939 granicę pol.-łot. przekroczyło kilka tys. żołnierzy polskich oraz grupa uciekinierów cywilnych i 50-60 tys. robotników sezonowych z Polski; 5 VIII 1940 Łotwa została włączona do ZSRR; rozwiązano wszystkie organizacje polonijne, zlikwidowano życie polit. i społ.-kult. Polaków, pozamykano kościoły polskie; IX 1940 wywieziono do Rosji kilka tys. żołnierzy pol. internowanych na Łotwie; 13-14 VI 1941 nastąpiła masowa deportacja ludności Łotwy na Syberię, w tym wielu Polaków. W VI 1941 Łotwę zajęły oddziały niem., nastąpiły kolejne represje w stosunku do Polaków; powstały tajne organizacje konspiracyjne, m.in. harcerskie Wyzwolenie Polski; ZWZ-AK zorganizował w Dyneburgu, Lipawie, Mitawie i Rydze ekspozytury wywiadowcze, a w ramach organizacji „Wachlarz" utworzono V Odcinek (Wilno-Dyneburg-Połock); również kilkudziesięciu Polaków z Łotwy walczyło w szeregach 23 Brasławskiej Brygady AK. W wyniku represji niem. zginęło kilkuset Polaków. Latem 1944 Łotwę zajęła Armia Czerwona; nasiliła się rusyfikacja ludności pol.; III 1949 w czasie przymusowej kolektywizacji deportowano na Syberię wiele pol. rodzin; 1980 tylko 21% Polaków uznawało język pol. za ojczysty. W wyniku zmian zachodzących w latach 80. w Polsce i ZSRR wśród Polaków łot. nastąpiło ożywienie ruchu nar.; 1988 w Daugavpils powstał pierwszy samodzielny Ośr. Kult.-Oświat. Polaków „Promień", a w Rydze Tow. Społ.-Kult. Polaków na Łotwie; 1989 reaktywowano Związek Polaków na Łotwie; organizuje się szkolnictwo, powstają organizacje sport., chóry, zespoły teatr., a także są otwierane nowe kościoły polskie; obecnie na Łotwie mieszka ok. 60 tys. Polaków Najwięcej mieszka w rejonie Daugavpils i w Rydze.

     

    Źródło: Encyklopedia Powszechna PWN

    Tagi: Łotwa

    Drukuj Drukuj Podziel się treścią: